W ciągu XVI wieku nad Bałtykiem zachodziły bardzo istotne zmiany polityczne oraz społeczno-ekonomiczne. Po pierwsze w 1523 roku doszło do rozpadu unii kalmarskiej. Szwecja oderwała się od Danii i Norwegii stając się niezależnym państwem. Od lat 20. XVI wieku dynamicznie rozwijał się nad Bałtykiem luteranizm czyniąc z niego około połowy tegoż stulecia „morze protestanckie”. Nowa religia doprowadziła do konsolidacji wewnętrznej i wzmocnienia władzy panujących zarówno w Danii, Szwecji jak i w księstwach północnej Rzeszy. W I połowie XVI wieku, pod wpływem odkryć geograficznych zmieniły się w Europie szlaki handlowe. Najważniejszym z nich stała się droga morska z Bałtyku na Morze Północne. Wiązało się to z intensywnym rozwojem państw kolonialnych zarówno starych (Portugalia, Hiszpania) jak i nowych (Anglia, Francja i Niderlandy). W tych ostatnich rozpoczęły się przemiany w duchu kapitalistycznym. Zachód Europy potrzebował zatem do swojego rozwoju i ekspansji surowców, którymi dysponowała zarówno Europa Środkowa jak i Wschodnia tzn.: zboża, drewna, produktów leśnych, lnu, konopi, skór oraz metali: żelaza i miedzi.
W nowej sytuacji każde z nadbałtyckich państw chciało uzyskać jak największe korzyści płynące z handlu rozwijającego się na Bałtyku. Dania poprzez cła sundzkie i punkty oparcia w różnych częściach morza usiłowała podporządkować sobie całą bałtycką wymianę. Szwecja po konsolidacji podjęła ekspansję na południowe wybrzeża Bałtyku. Rzeczpospolita dążyła do umocnienia swoich wpływów nad południowo-wschodnimi brzegami morza zaś Wielkie Księstwo Moskiewskie usiłowało uzyskać dostęp do Bałtyku, aby rozwinąć handel z Europą Zachodnią niezbędny do modernizacji tego państwa. Kruchą równowagę sił nad Bałtykiem zachwiał pogłębiający się kryzys państwa Zakonu Kawalerów Mieczowych.
Słabość państwa zakonnego chciał wykorzystać Iwan IV Groźny, który zmusił zakonników w 1553 roku do nadania kupcom rosyjskim pełnych wolności handlowych w całym kraju. W obawie przed przejęciem Inflant przez Wielkie Księstwo Moskiewskie Zygmunt August naciskany przez możnowładców litewskich doprowadził w 1557 roku do zawarcia traktatu pozwolskiego wiążącego państwo zakonne z Litwą. Reakcją Iwana IV było zajęcie w 1558 roku Narwy i jej okolic. Był to sygnał do rozbioru państwa zakonnego. Zygmunt August przejął wówczas obszar nad Dźwiną i Rygę (1559 r.), Dania wyspy Dago (dziś Hiiumaa) i Ozylię (dziś Saaremaa, 1560 r.), a Szwecja Estonię z Rewlem (dziś Tallin, 1561 r.). W obliczu rozpadu państwa ostatni mistrz zakonu, Gothard Kettler, złożył w 1561 roku hołd lenny Zygmuntowi Augustowi stając się księciem Kurlandii i Semigalii.
Podział państwa Zakonu Kawalerów Mieczowych nie zadowolił żadnej z nadbałtyckich monarchii. Doprowadziło to do wybuchu w 1563 roku wojny. Na morzu walczyły ze sobą Dania sprzymierzona z Lubeką i Szwecją. Na lądzie w Inflantach państwo polsko-litewskie zmagało się z Wielkim Księstwem Moskiewskim. Zygmunt August powołał także flotę kaperską, która zwalczała żeglugę narewską. W pierwszej fazie wojny Dania (Fryderyk II) współpracowała z Polską i Litwą (Zygmunt August). Natomiast Szwecja (Eryk XIV) zbliżyła się do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego (Iwan IV Groźny). Odwrócenie sojuszy nastąpiło w 1568 roku. Na tron szwedzki wstąpił wówczas Jan III żonaty z Katarzyną Jagiellonką, co spowodowało zbliżenie się Szwecji do Polski i Litwy, a Danii i Lubeki do Wielkiego Księstwa Moskiewskiego.
Wojna w Inflantach mocno nadwerężyła skarb Zygmunta Augusta, który usiłował zdobyć dodatkowe środki na pokrycie jej kosztów. W 1568 roku zwrócił się do swego ciotecznego brata Barnima IX z prośbą o pożyczkę na dalsze prowadzenie działań wojennych. Król polski uznał, że jego lennik z ziemi lęborsko-bytowskiej, książę szczeciński, powinien, co wynikało ze zobowiązania lennego, wesprzeć w trudnej sytuacji swego suzerena. Barnim IX przeprowadził konsultacje z Janem Fryderykiem, Ernestem Ludwikiem i Bogusławem XIII, po których książęta wspólnie uznali, że należy udzielić królowi polskiemu żądanej pożyczki w wysokości 100 000 talarów na prowadzoną w Inflantach wojnę. Transakcja została zawarta w 1569 roku na sejmie w Lublinie, a na całość wspomnianej kwoty złożyli się książęta, pomorska szlachta i miasta, a brakującą część pokrył dom bankowy Loitzów. Dopóki żył Zygmunt August (zm. w 1572 r.) odsetki od pożyczonej kwoty regularnie wpływały na Pomorze. Po śmierci ostatniego Jagiellona, w czasie pierwszego bezkrólewia, krótkiego panowania Henryka Walezego, drugiego bezkrólewia i w pierwszych latach rządów Stefana Batorego, spłaty długu zaprzestano uznając jednocześnie, że pożyczka pomorska nie była długiem państwowym, lecz prywatnym Zygmunta Augusta. Jedynie Stefan Batory po zakończeniu wojny z Gdańskiem (1576-1577) gotów był spłacić pomorską pożyczkę wielicką solą. Nie zgodziły się na to jednak pomorskie miasta handlujące od dziesięcioleci solą luneburską. Kolejni władcy Polski Zygmunt III Waza i Władysław IV, mimo zabiegów strony pomorskiej, nie podjęli już negocjacji w sprawie spłaty długu. Położyło się to cieniem na stosunkach polsko-pomorskich w okresie panowania ostatnich Gryfitów.