Henryk Walezy urodził się we wrześniu 1551 roku w Fontainbleau jako czwarty syn króla Francji Henryka II i Katarzyny Medycejskiej. Nie mając wielkiej szansy na objęcie tronu francuskiego, został uznany po śmierci Zygmunta Augusta (1572 r.) za odpowiedniego kandydata na władcę Polski i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Mimo oporów związanych z wojnami religijnymi we Francji i rzezią Hugenotów w noc św. Bartłomieja (23 na 24 sierpnia 1572 r.) szlachta polska wybrała Henryka Walezego w dniu 11 maja 1573 roku na władcę Rzeczpospolitej. Henryk Walezy w walce o koronę polską pokonał syna cesarza Rzeszy Niemieckiej Maksymiliana II Ernesta Habsburga, króla Szwecji Jana III Wazę (żonatego z Katarzyną Jagiellonką) oraz cara moskiewskiego Iwana IV Groźnego.
Król elekt przebywając jeszcze w Paryżu zaznajamiał się z realiami wewnętrznymi i uwarunkowaniami polityki zewnętrznej swego nowego królestwa. W przypadku tych drugich dowiedział się również o powiązaniach łączących od stuleci dwór polski z pomorskim. W tej sytuacji król elekt we wrześniu (23 września) 1573 roku będąc jeszcze w Paryżu poinformował książąt pomorskich o swoim wyborze na króla Polski, planowanej na 17 stycznia 1574 roku koronacji oraz o chęci utrzymania dobrosąsiedzkich stosunków z władcami Pomorza, w tym o swojej woli przekazania w ich ręce lenna lęborsko-bytowskiego. Ponaglany przez Polaków Henryk Walezy z opóźnieniem wyruszył do Polski. Osiągając granicę Rzeczpospolitej w Międzyrzeczu wysłał z stamtąd w styczniu (25 stycznia) 1574 roku kolejny list do książąt pomorskich z informują, że jego koronacja w Krakowie odbędzie się 21 lutego tegoż roku. Na sejmie koronacyjnym nie było jednak czasu na przyjęcie od posłów pomorskich hołdu lennego z ziemi lęborsko-bytowskiej cementującego dobre relacje pomorsko-polskie. W tej sytuacji w maju 1574 roku Henryk Walezy zawiadomił księcia szczecińskiego Jana Fryderyka, że przyjmie hołd lenny (z ziemi lęborsko-bytowskiej) od posłów pomorskich na następnym sejmie walnym. Ostatecznie do hołdu nie doszło z powodu ucieczki króla z Polski.
We Francji bowiem 30 maja 1574 roku zmarł król Karol IX, ostatni ze starszych braci króla Polski (wcześniej zmarli Ludwik i Franciszek). Na wieść o zgonie brata w czerwcu (18 czerwca) 1574 roku Henryk Walezy potajemnie opuścił Kraków i udał się do swojej francuskiej ojczyzny, gdzie w lutym 1575 roku został koronowany na króla. W Polsce, po długich dyskusjach i próbach nakłonienia Henryka Walezego do powrotu, ostatecznie uznano jego ucieczkę za abdykację, a królem mianowano Annę Jagiellonkę. Krótkie, bo niespełna czteromiesięczne panowanie w Polsce Henryka Walezego było jednak niezwykle istotne dla ostatecznego ukształtowania się ustroju Rzeczpospolitej. Przygotowywane jeszcze w czasie bezkrólewia tzw. artykuły henrykowskie zaprzysiężone i podpisane przez Henryka Walezego miały charakter podstawowych zasad ustrojowych państwa polsko-litewskiego (prawa kardynalne) tworząc z niego monarchię elekcyjną. Odtąd wybór nowego władcy odbywać się miał na wolnej elekcji. Ponadto nowo wybrany król zobowiązywał się zwoływać sejm walny co 2 lata, nie podejmować decyzji w sprawach wojny i pokoju bez opinii senatu, nie zwoływać pospolitego ruszenia bez zgody sejmu, utrzymywać wojsko kwarciane oraz szanować wszystkie prawa i przywileje szlachty.